Уркумбаева Гульдана Кургановна,
Қазақ тілі мұғалімі, педагог-сарапшы
Тақырыбы: «Үйде қазақ тілін дамытуға арналған күнделікті қарапайым жаттығулар»
Ерте жастағы балалардың (1–3 жас) тілдік дамуы – олардың танымдық қабілеттерінің, сөйлеу мәдениетінің және қарым-қатынас дағдыларының қалыптасуындағы маңызды кезең. Қазақ тілін үй жағдайында дамыту үшін ата-аналар тарапынан жеңіл, күнделікті қайталанатын жаттығулар жеткілікті. Төменде ұсынылған әдістер бала тілінің табиғи дамуына оң әсер етеді.
1. Үйдегі заттарды атау дағдысын қолдану
Үй ішінде күнделікті қолданылатын заттарды балаға көрсетіп, олардың атауын анық айту ұсынылады.
Мысалы: «Бұл – доп», «Бұл – кесе», «Қызыл доп», «Кітап үстелде тұр».
Бұл тәсіл баланың пассивті және белсенді сөздік қорын қалыптастыруға көмектеседі.
2. Қарапайым сұрақ-жауап арқылы тіл белсенділігін арттыру
Күн сайын 2–3 минуттық қарапайым диалог жүргізу ұсынылады.
Ұсынылатын сұрақтар:
– «Бұл не?»
– «Қайда тұр?»
– «Не істеп жатыр?»
Бұл әдіс баланың сөйлеу әрекетін белсендіреді және сөздік қорын кеңейтеді.
3. Суреттер арқылы әңгімелесу
Көрнекілік ретінде суреттер, кітаптар, карточкалар қолдануға болады.
Балаға:
– затты немесе жануарды көрсету;
– түсті атау;
– екі-үш сөзден сөйлем құрау ұсынылады.
Бұл жұмыс сөз мағынасын түсінуге және сөйлем құрау дағдыларын дамытуға бағытталған.
4. Қимылды ойындар мен саусақ жаттығуларын қолдану
Қимыл әрекетімен бірге сөз айту есте сақтауды жеңілдетеді.
Мысалы:
– «Қолды көтердік», «Қолды түсірдік»
– Саусақ ойындары: «Бес қозы», «Қуыр-қуыр-қуырмаш»
Бұл әдістер ұсақ моториканы дамытуға да тиімді.
5. Қысқа тақпақтар мен әндерді күнделікті қолдану
Жас ерекшелігіне сай қысқа қазақша тақпақтар мен әндер айту ұсынылады.
Бұл баланың:
– дыбысты дұрыс айтуына,
– есте сақтау қабілетінің артуына,
– сөйлеуге деген қызығушылығына ықпал етеді.
6. Тұрмыстық жағдаяттарда тіл дамыту
Күнделікті әрекеттер барысында қарапайым нұсқаулар мен түсініктемелер айту маңызды:
Тамақтануда: «Қасық ал», «Суды ішеміз»
Серуенде: «Ағаш биік», «Көлік келе жатыр»
Бұл табиғи тілдік ортаны қалыптастырады.
7. Мадақтаудың маңызы
Әрбір жаңа сөз немесе дұрыс айтылған сөйлем үшін баланы мадақтау жөн:
«Жарайсың», «Тамаша», «Өте жақсы».
Мадақ баланың сенімін арттырады және сөйлеуге ынталандырады.
Үй жағдайында қазақ тілін дамыту күрделі әдістерді талап етпейді. Ең бастысы – ата-ананың балаға тұрақты түрде сөйлеуі, тілдік ортаны қалыптастыруы және ұсынылған жаттығуларды жүйелі түрде орындауы. Бұл әдістер ерте жастағы баланың қазақ тілінде еркін сөйлеу дағдыларының қалыптасуына ықпал етеді.
